Söfnunarstefna Myndasafns Þjóðminjasafns Íslands

Í Þjóðminjasafni Íslands er varðveitt elsta myndasafn landsins og jafnframt eitt hið stærsta í opinberri eigu. Myndasafn Þjóðminjasafnsins hefur um áratuga skeið verið ein helsta uppspretta fyrir myndir til opinberrar birtingar í bókum, blöðum og heimildarkvikmyndum og þangað hafa einstaklingar getað leitað eftir myndefni af ættmennum sínum og öðru sem áhuga hefur vakið. Myndasafnið skiptist í nokkra sjálfstæða hluta eða heildir eftir eðli, gerð og uppruna safnkostsins. Þjóðminjasafnið hefur gegnt forystuhlutverki í söfnun sögulegs myndefnis og stefnir að því að gera það áfram. Hvergi er varðveitt jafn heildstætt safn af frummyndum íslenskra ljósmyndara og hefur safnið sérstökum skyldum að gegna sem höfuðsafn landsins í varðveislu á þeim hluta menningararfsins. Auk þess eru varðveitt í safninu plötu- og filmusöfn fjölmargra helstu atvinnuljósmyndara landsins.

Rétt þykir að þessi stefnumörkun taki einnig til tækja og gagna sem snerta ljósmyndun enda þótt slík aðföng tilheyri almenna safninu.

Stöðumat

1. Filmu- og plötusöfn

Stofninn í myndaeign Þjóðminjasafnsins eru plötu- og filmusöfn frá einstökum ljósmyndurum. Fyrsta plötusafnið barst til Þjóðminjasafnsins árið 1915. Áætlað er að í safninu séu um 600.000 plötur, 27.000 skyggnur og 1.180.000 filmur í yfir 131 aðskildum söfnum. Þau eru bæði frá atvinnu- og áhugamönnum og eru mjög misstór, í sumum eru 6 plötur en í öðrum yfir 130.000. Aðföng hafa að mestu byggst á frumkvæði gefenda en í seinni tíð hefur einnig verið leitað sérstaklega eftir því að fá söfn til varðveislu.

2. Mannamyndasafn

Mannamyndum hefur verið safnað til Þjóðminjasafns frá árinu 1908 og eru nú skráðar í Mannamyndasafnið um 52.000 myndir. Ljósmyndir eru uppistaðan í safninu en í það eru einnig skráðar mannamyndir eftir frumkvöðla íslenskrar myndlistar eins og Sæmund Hólm, Sigurð Guðmundsson, Þorstein Guðmundsson og Arngrím Gíslason og ýmsar brjóstmyndir. Ljóst er að safnið er einstakt bæði hvað varðar elsta hluta þess, eldri málaðar og teiknaðar mannamyndir, en einnig safn frummynda frá ljósmyndurum frá tímabilinu 1860-1930. Safnið hefur hingað til vaxið af tilviljanakenndum gjöfum m.a. úr dánarbúum. Safnið býr ekki vel hvað snertir frummyndir af fólki sem setti svip á þjóðlífið frá því eftir 1950.

3. Ljós- og prentmyndasafn og sérsöfn því tengd

Skráning í Ljós- og prentmyndasafnið hófst árið 1915. Í það eru nú skráðar um 12.000 myndir. Safnið er mjög fjölbreytt að stofni til. Skal nú gerð grein fyrir helstu myndgerðum í því.

3.1 Ljósmyndir

Ljósmyndir eru meginuppistaðan í Ljós- og prentmyndasafninu. Þar er varðveitt einstakt safn frummynda frá upphafsskeiði ljósmyndunar á Íslandi, sem á ekki sinn líka annars staðar.

Stærri myndasöfn sem borist hafa Þjóðminjasafni í seinni tíð hafa verið látin halda sér sem sjálfstæðar heildir enda þótt þau eigi efnislega samleið með Ljós- og prentmyndasafni. Það eru myndasöfn Morgunblaðsins, safn Sambands íslenskra samvinnufélaga og Ríkisútvarpsins-Sjónvarps. Saman mynda þessi fjögur söfn þokkalegt alhliða myndasafn tengt íslenskri sögu og ljósmyndun fram til 1980.

Aðföng til safnsins byggjast á gjöfum en jafnframt hafa verið keyptar áhugaverðar myndir til þess á liðnum árum m.a. stækkaðar handlitaðar ljósmyndir frá árunum 1920-1950.

3.2 Grafík

Umtalsvert safn grafíkmynda er skráð í Ljós- og prentmyndasafnið. Bæði er um að ræða útgefin grafíkblöð en einnig úrklippur og einstakar blaðsíður úr blöðum og tímaritum. Grafíkmyndir eru mikilsverð viðbót við það myndefni sem til er frá Íslandi áður en ljósmyndin varð ríkjandi myndmiðill.

Keyptar hafa verið grafíkmyndir til safnsins eftir því sem framboð hefur leyft undanfarna áratugi.

3.3 Vatnslitamyndir og teikningar

Smávægilegur hluti Ljós- og prentmyndasafns eru vatnslitamyndir og teikningar. Slíkar myndir þó fáar séu hafa margvíslegt sögulegt gildi.

Jafnframt hafa heil söfn með vatnslitamyndum og teikningum eftir einstaka myndlistarmenn verið látin halda sér sem sérstakar heildir og ekki verið skráð inn í Ljós- og prentmyndasafnið. Þetta eru syrpur eins og frá leiðangri Eggerts Ólafssonar og Bjarna Pálssonar, úr leiðangri Stanley og frá W. G. Collingwood svo dæmi séu tekin.

4. Póstkortasafn

Mjög gott safn póstkorta er varðveitt í Þjóðminjasafni. Safnið er tvískipt eftir uppruna, safni Andrésar Johnsonar er haldið sem sjálfstæðri heild en önnur póstkort mynda saman eina heild.

Engin formleg skráning á póstkortasafninu hefur farið fram.

Kaup á stóru póstkortasafni nýverið hafa stóraukið safnið og fest það í sessi og styrkt hlutverk Þjóðminjasafnsins á þessu söfnunarsviði. Samkvæmt lögum eru skylduskil á öllu prentuðu efni þar með töldum póstkortum til Landsbókasafns. Eitthvað vantar upp á að skylduskilum á póstkortum sé sinnt að sögn yfirmanna safnsins. Því telur Þjóðminjasafnið sig áfram hafa hlutverki að gegna við söfnun póstkorta og hefur haft um það samráð við Landsbókasafn.

5. Tæki og búnaður

Á liðnum árum hefur safnkostur á þessu sviði stóraukist og telst safnið standa mjög vel varðandi þennan efnisflokk. Safnið á nokkuð heildstæðan tækjabúnað frá fjórum ljósmyndastofum frá ólíkum tímaskeiðum (frá Teigarhorni, Sigríði Zoëga, Sigurði Guðmundssyni og Guðmundi Erlendssyni) og jafnframt nokkuð safn véla frá áhugaljósmyndurum og ýmsan tækjabúnað annan frá atvinnumönnum. Minna fer fyrir nýrri tækjabúnaði.

6. Bækur, sýningarskrár og gögn um sögu íslenskrar ljósmyndunar

Á síðustu árum hefur verið unnið að því að koma upp gagnagrunni um sögu íslenskrar ljósmyndunar í Þjóðminjasafni. Gert var átak í að ljósrita úrklippur tengdar ljósmyndun í úrklippusafni Listasafns Íslands en það nær aðallega til áranna eftir 1970. Farið hefur verið í gegnum Morgunblaðið og Vísi og tekin ljósrit af öllu efni í þeim tengdu ljósmyndun á árunum fram til 1950. Safnað hefur verið boðskortum og sýningarskrám. Á síðustu 2-3 árum hefur verið haldið til haga úrklippum úr dagblöðum frá degi til dags um ljósmyndun og ljósmyndasýningar.

Eitthvað hefur verið keypt til safnsins af erlendum tímaritum með íslensku myndefni og hafa þau blöð að hluta til verið skráð í Ljós- og prentmyndasafnið.

Örfáar bækur sem snerta sögu íslenskrar ljósmyndunar eru til í Þjóðminjasafni.

Tekin hafa verið nokkur viðtöl við ljósmyndara á liðnum árum. Vegna þess hversu takmarkaðar heimildir eru til á prenti um starfsemi ljósmyndara, feril þeirra og viðhorf hefur þetta fyllt mikið uppí prentaðar heimildir og auk þess eflt tengslin við starfandi ljósmyndara.

Söfnunarstefna

Mörg vandamál blasa við þegar hugað er að gerð söfnunarstefnu fyrir myndir og sérstaklega vakna margar spurningar varðandi söfnun ljósmynda. Rétt þykir að varpa nokkrum þeirra fram í upphafi.

Stærsta vandamálið er sígilt. Hvernig verður aflað vitneskju um það sem framleitt hefur verið af myndum til að unnt sé að meta umfang þess og í framhaldinu að ákveða hverju er æskilegt að safna ?

Ljóst er að það myndefni sem er fyrirliggjandi fram til ársins 1965 er í viðráðanlegu magni. Öðru máli gegnir um myndefni frá áratugunum eftir 1970. Þetta gildir bæði um atvinnumenn og áhugamenn.

Mjög takmarkað magn af litljósmyndum hafa enn ratað inn á íslensk söfn. Þegar að því kemur eru fyrirsjáanleg mikil varðveisluvandamál.

Með tilkomu stafrænna myndavéla blasa ný vandamál við varðandi varðveislu mynda og ekki síður skort á varðveislu þeirra.

1. Filmu- og plötusöfn

Meðal áhugaverðustu plötu- og filmusafna sem borist hafa Þjóðminjasafninu á seinni árum eru söfn áhugamanna aðallega frá því fyrir 1940. Nauðsynlegt er að halda uppi spurnum um slík söfn bæði frá þessu tímabili en einnig frá síðari áratugum og falast eftir þeim þegar kostur er. Samhliða verður að vera hægt að gera eftirtökur eftir slíkum söfnum eins fljótt eftir að þau berast og hægt er. Það skiptir máli gagnvart gefandanum og einnig uppá skráningu safnsins og notkun þess.

Betri yfirsýn er fyrirliggjandi um atvinnumenn og söfn þeirra. Þar verður safnið líka að hafa ákveðið frumkvæði í að leita eftir því að fá til sín filmusöfn.

2. Mannamyndasafn

Mannamyndasafnið hefur lengst af vaxið af tilfallandi gjöfum. Matthías Þórðarson hafði um skeið frumkvæði að söfnun slíkra mynda til safnsins með útsendingu dreifibréfa til samtímamanna þar sem falast var eftir því að þeir gæfu safninu mynd af sér. Sambærileg aðferð var og er enn viðhöfð við aðföng mannamynda til Konunglegu bókhlöðunnar í Kaupmannahöfn. Velta má fyrir sér hvort leita eigi einhverra slíkra leiða við frekari aðföng til Mannamyndasafnsins. Meðal hópa sem æskilegt væri að fá myndir af til Mannamyndasafnsins eru listamenn, stjórnmálamenn og aðrir sem hafa verið áberandi í íslensku samfélagi síðustu áratuga.

Í Þjóðskjalasafni Íslands eru varðveittir tugir hillumetra af kössum með passamyndum frá lögreglustjóraembættinu í Reykjavík. Þrjár minni syrpur af slíkum passamyndum hafa áður borist safninu og verið skráðar í Mannamyndasafnið. Þjóðskjalasafnið er reiðubúið að afhenda þetta safn hingað ef vilji er fyrir hendi að taka við því. Þetta passamyndasafn gæti fylgt í margar eyður í Mannamyndasafninu. Hins vegar verður að vera til staðar mannafli til að annast skráningu þess og rými til að taka við þessum myndum og koma þeim fyrir með sómasamlegum hætti.

3. Ljós- og prentmyndasafn

3.1 Ljósmyndir

Könnun meðal safna landsins staðfestir að enginn sinnir markvissri söfnun á samtímaljósmyndum hvorki listrænum ljósmyndum né heimildaljósmyndum á Íslandi. Hér koma upp áleitnar spurningar um hvaða hlutverki Þjóðminjasafnið ætlar sér að gegna í varðveislu ljósmynda. Ætlar safnið að halda áfram að vera fyrst og fremst óvirkt í söfnun og bíða þess að fá gefnar myndir við kynslóðaskipti eða ætlar safnið að taka upp virka samtímasöfnun. Virk söfnun á samtímamyndum kallar á þá breytingu að aðföng geta ekki lengur byggst á gjöfum heldur verður að afla mynda með kaupum og til þess þarf aukið fé til þessa þáttar í starfsemi Þjóðminjasafnsins

Safnið er nokkuð vel sett varðandi elstu ljósmyndara landsins þó að rétt sé að hafa augun opin fyrir slíkum myndum sem seldar eru hjá fornsölum og á nytjamarkaði Sorpu eins og reynt hefur verið að gera með heimsóknum í slíkar verslanir. Þær heimsóknir mættu þó vera reglubundnari.

Safnið á hins vegar mjög lítið af stækkuðum ljósmyndum frá helstu ljósmyndurum á síðustu 50 árum með örfáum undantekingum (stækkanir Jóns Kaldals frá 1966, sem erfingjar telja sig ekki hafa gefið, syrpa frá Óttari Kjartanssyni og Freddy Laustsen). Meðal þess sem rís hæst í ljósmyndun á þessu tímabili eru myndaklúbbar frá aldarfjórðungnum 1950-1975. Gera þarf markvisst átak í að eignast myndir frá áhugaljósmyndurum þessa tímabils (t.d. Gunnari Péturssyni, Kristni Sigurjónssyni, félögum í Ljós).

Frá um 1965 hafa margir ljósmyndarar verið virkir í sýningarhaldi og fram hefur komið heil kynslóð ljósmyndara sem ekkert er varðveitt frá á Þjóðminjasafni (Leifur Þorsteinsson, Sigurgeir Sigurjónsson, Rúnar Gunnarsson, Páll Stefánsson, Davíð Þorsteinsson svo fáeinir séru nefndir). Ef áfram á að vera til gott yfirlitssafn yfir íslenska ljósmyndun innan vébanda Þjóðminjasafnsins verður að hefja markvissa söfnun á myndum þessarar kynslóðar.

Til að tryggja að ekki verði endalaus uppsafnaður hali af efni sem ekki er til í safninu er rétt að hefja árleg innkaup á nýju myndefni m.a. á ljósmyndasýningum.

Á síðustu árum hefur merkileg viðbót við elsta hluta safnskostsins komið fram við leit í erlendum söfnum (Franska sýningin, Fox-sýningin, myndir Hans Malmbergs). Æskilegt er að áfram verði reynt að leita uppi íslenskt efni í erlendum söfnum.

3.2 Grafík

Grafíkmyndir eru reglubundið til sölu á almennum markaði innanlands. Rétt er að fylgjast vel með honum eins og gert hefur verið og reyna að fylla í eyður í safnkostinum eftir því sem mögulegt er.

3.3 Vatnslitamyndir og teikningar

Mjög lítið er orðið varðveitt í almenningseign af myndum fyrstu íslensku myndlistarmannanna og þess því ekki að vænta að sá myndaflokkur vaxi mikið úr því sem komið er. Fáeinar þeirra hafa þó borist að gjöf á síðustu árum (bæði eftir Sigurð Guðmundsson og Arngrím Gíslason).

Erfiðara er um að vik að fylgjast með því hvað er í boði á almennum markaði af vatnslitamyndum erlendra ferðamanna frá Íslandi en það er mikilvægur myndaflokkur. Æskilegt væri að leita eftir því að skrá Þjóðminjasafnið hjá helstu uppboðsfyrirtækjum á Norðurlöndum, Englandi og Þýskalandi þannig að safnið væri látið vita af því þegar myndir frá Íslandi eru til sölu hjá þeim. Það gæti fyrirbyggt að áhugaverðar myndir væru seldar án þess að safnið hefði haft vitneskju um að þær væru falar. Hingað til hafa upplýsingar um slíka myndasölu á uppboðum aðeins borist fyrir tilviljun til safnsins eftir ábendingum vinveittra aðila.

Vatnslitamyndir úr samtímanum eru ekki söfnunarefni fyrir Þjóðminjasafnið.

4. Póstkortasafn

Á umliðnum árum hafa póstkort verið keypt öðru hvoru til að fylla uppí eyður í fyrirliggjandi söfnum. Rétt er að halda því áfram.

Jafnframt þarf að móta stefnu varðandi aðföng á póstkortum samtímans m.a. í samstarfi við útgáfuaðila.

5. Tæki og búnaður

Rétt er að taka saman yfirlit yfir það sem þegar er varðveitt af tækjabúnaði tengdum ljósmyndun. Það myndi auðvelda ákvörðunartöku varðandi vélar sem safninu eru boðnar að gjöf, það er hvort eigi að þiggja þær eða ekki.

6. Bækur, sýningarskrár og gögn um sögu íslenskrar ljósmyndunar

Fylgja þarf áfram þeirri stefnu sem unnið hefur verið eftir. Safna heimildum úr blöðum, halda utanum boðskort og sýningarskrár og afla eldri heimilda eftir því sem tök eru á.

Nokkuð vantar á að safnið eigi þær ljósmyndabækur sem komið hafa út og ber að leita þær uppi í fornbókaverslunum.

Brýnasta verkefnið er hins vegar að byggja upp betra heimildasafn með viðtölum við eldri og yngri ljósmyndara um störf þeirra. Þar er hægt að vísa til erlendra fyrirmynda eins og Talking Photography hjá þjóðar hljóðdeild British Library. Listi yfir hugsanlega viðmælendur er fyrirliggjandi en skort hefur tóm til að hefjast handa.

Utan söfnunarsviðs

Hvers konar myndum söfnum við ekki ? Við höfum í nokkur ár hafnað því að fá klisjur úr prentsmiðjum en öllu öðru hefur verið veitt viðtaka. Þá gildir einu hvort upplýsingar fylgja um myndefnið. Safnað er óþekktum mannamyndum og þær sem þekkjast eru skráðar en aðrar eru lagðar til hliðar. Sumar þekkjast síðar en aðrar eru flokkaðar eftir ljósmyndurum.

Grisjunarstefna

Er nokkuð sem þegar er skráð í safnið þess eðlis að það ætti að hverfa og hvaða rök væru þá að baki slíkri ákvörðun ? Ekki verður á þessu stigi séð að einhverju efni sé ofaukið í safninu, en það hlýtur að vera til skoðunar hverju sinni.

Filmusöfn áhugamanna sem berast eru mörg hver með fjölda filma sem eru illa teknar og myndefnið ekki áhugavert. Á að grisja slík söfn ? Hingað til hefur það ekki verið gert en þetta er ein þeirra spurninga sem hljóta að koma upp.

Niðurstöður

Helstu áherslupunktar við myndasöfnun til Þjóðminjasafns Íslands eru þessir:

• Söfnun á filmu- og plötusöfnum áhugaljósmyndara og leit að slíkum söfnum.
• Átak í söfnun mynda af samtímamönnum með beiðni um mynd að gjöf.
• Ósk til Þjóðskjalasafns Íslands um að veita viðtöku passamyndasafni Lögreglustjóraembættisins í Reykjavík.
• Kaup á stækkuðum ljósmyndum hjá fornsölum og á nytjamarkaði Sorpu.
• Átak í kaupum eða öflun ljósmynda helstu áhugamanna frá 1950 og fram til dagsins í dag.
• Átak í öflun úrvals ljósmynda helstu atvinnumanna sem starfað hafa eftir 1960.
• Kaup á ljósmyndum á ljósmyndasýningum og meðal samtímaljósmyndara.
• Upplýsingaleit um myndefni í erlendum söfnum.
• Skráning Þjóðminjasafns meðal helstu uppboðsfyrirtækja erlendis.
• Kaup á grafíkblöðum sem bjóðast til að fylla í eyður í safnkostinum.
• Kaup á póstkortum samtímans frá útgáfuaðilum og á eldri póstkortum sem safnið vantar hjá fornsölum.
• Kaup á innlendum og erlendum myndabókum hjá fornsölum.
• Átak í að taka viðtöl við núlifandi ljósmyndara bæði atvinnu- og áhugamenn.
• Söfnun heimildaefnis um ljósmyndun samtímans; boðskort, sýningarskrár, úrklippuefni úr blöðum.

23.1.2003/ endurskoðað 12.10.2004